Büyük Resim
Yatay Kesit
Dört katman, altı boyutta yan yana
Katmanlar dikey bir yığındır: 85,06 Gton ham madde çıkışı, 118,18 T $ yıllık katma değer, 734,39 T $ net servet stoku, 9.735 T $ yıllık piyasa akışı. Bu veri seti onları yatay keser: her katman kaç kişinin emeğini, ne kadar kara yüzeyini ve enerjiyi tutuyor; hangi zaman ölçeğinde yenileniyor; hangi şoka kırılgan; hukuki ve fiziksel çıpası ne. İşgücü ve gecikme satırları mevcut kaynaklı setlerden yeniden kullanıldı; mekân ve enerji için birincil kaynaklardan derlendi.
Yılda 85,06 Gton ham madde çıkışı
118,18 T $ yıllık katma değer (GSYH)
734,39 T $ net servet stoku
9.735 T $ yıllık piyasa akışı, dünya GSYH'sinin 82 katı
İşgücü
milyon kişi (ve küresel istihdam payı)
Her katmanda kaç kişinin çekirdek emeği duruyor ve bu küresel işgücünün ne kadarı. Katman kırılımı istihdamı böler: L0 çıkarım, L1 ekonominin geri kalanı (sanayi ve bütün hizmetler), L2 finans ve gayrimenkul, L3 çekirdek piyasa rolleri (L2'nin içinden).
955 milyon kişi, küresel istihdamın %27,1'i (ISIC A tarım, ormancılık, balıkçılık + ISIC B madencilik ve taş ocakçılığı).
2.486 milyon kişi, küresel istihdamın %70,6'sı: sanayi (imalat, inşaat, altyapı) ve bütün hizmetler (ticaret, ulaştırma, sağlık, eğitim, kamu yönetimi, konaklama, mesleki ve idari, sanat). Çıkarım ile finans ve gayrimenkul hariç.
79 milyon kişi, %2,3: finans ve sigorta (ISIC K) + gayrimenkul faaliyetleri (ISIC L).
5 milyon kişi, %0,14: menkul kıymet ve emtia alım-satımı, borsalar, takas ve mutabakat, varlık ve fon yönetimi.
Mekân, kara ayak izi
milyon km²
Her katmanın kalıcı olarak işgal ettiği kara yüzeyi. Referans: buzsuz kara 130 milyon km².
48,1 milyon km²: ekili alan 16,0 + çayır ve mera 32,0 + madencilik 0,1. Buzsuz karanın %37'si.
0,032 milyon km²: dünyadaki konut-dışı yapılı yüzey (bina taban alanı, 2020). Fabrika, depo, atölye, liman ve kısmen ticari-kurumsal binalar.
0,80 milyon km²: yapay geçirimsiz yüzey (2018), kentsel ve yapılı alan. Buzsuz karanın binde 6'sı.
Borsa eşleştirme motorları ve kolokasyon veri merkezleri küresel ölçekte birkaç yüz bin m² (0,001 milyon km²'nin altında).
Enerji
EJ/yıl (nihai enerji)
Her katmanın etkinliğine atfedilebilen yıllık nihai enerji. Paylaştırma kuralı meta.enerji_paylastirma_kurali'nda. Dünya toplam nihai enerjisi 440 EJ (2022).
14 EJ, madencilik 7,5 EJ (küresel nihai enerjinin %1,7'si) + tarım, ormancılık ve balıkçılık saha enerjisi 6 EJ (insan ve hayvan gücü hariç).
175 EJ, imalat ve inşaat nihai enerjisi 130 EJ (besleme-stoğu / enerji-dışı kullanım hariç) + yük taşımacılığı 45 EJ (küresel taşımacılık nihai enerjisinin yük payı; yolcu hariç).
130 EJ, konut ve ticari bina işletimi (ısıtma, soğutma, aydınlatma, pişirme, cihazlar); küresel nihai enerjinin %30'u. İnşaat enerjisi L1'de.
1,7 EJ, veri merkezleri elektrik tüketimi 460 TWh (2022); veri iletim ağları 1 EJ daha. Finansal alım-satımı taşıyan pay bu toplamın küçük bir kesridir.
Zaman ölçeği, yenilenme / karar süresi
saniye cinsinden büyüklük mertebesi
Katmanın işlediği maddenin ya da kararın doğal döngü süresi. sayisal alanı saniye cinsinden büyüklük mertebesidir, nokta ölçüm değil.
On milyonlarca yıl: kömür Karbonifer'de (300-360 milyon yıl önce) oluştu. Bir yıllık fosil tüketimi, bugünkü kara bitki örtüsünün 400 yıllık üretimine denk.
Bir hasat mevsimi ile birkaç yıl, tarımsal büyüme döngüsü 90-330 gün (FAO ürün takvimleri); sanayi tedarik ve tesis kurulum süreleri aylar ile birkaç yıl.
Kuşak ve hukuki ufuklar, 99 yıllık arazi kiraları, miras yoluyla nesiller arası aktarım (bir nesil 25-30 yıl). Mülkiyet hakkı onu koruyan hukuk kadar kalıcıdır.
Mikrosaniye ile milisaniye: insan tepkisi 250 ms, New York-Chicago fiziksel taban 3,93 ms, FPGA çip-içi karar 1.000 ns.
Kırılganlık, baskın şok türü
şok türü + örnek
Her katmanı en çok tehdit eden sistemik şok türü ve kaynaklı bir somut örnek.
Kaynak tükenmesi ve atık-depolama (tailings) barajı çöküşü. Örnek: 25 Ocak 2019 Brumadinho (Vale, Brezilya) tailings barajı çöktü, 270 ölü, 12 milyon m³ maden atığı boşaldı.
Lojistik boğaz kesintisi. Örnek: Mart 2021 Ever Given, Süveyş Kanalı'nı altı gün kapattı, günde 9,6 milyar dolarlık ticaret bekledi, 400'e yakın gemi kuyruğa girdi.
Varlık fiyatı çöküşü ve bilanço krizi. 1970'ten bu yana 151 sistemik kriz; medyan üretim kaybı trend GSYH'nin %30'u.
Likidite buharlaşması / flash crash. Örnek: 6 Mayıs 2010 Flash Crash, Dow Jones Sanayi Endeksi gün içinde 998 puan (%9) düştü ve 36 dakikada toparlandı; likidite dakikalar içinde çekildi.
Ontolojik statü, hukuki/felsefi çıpa
kavramsal çıpa
Her katmanın varlığını dayandırdığı temel: fiziksel yasa, mühendislik, pozitif hukuk, konvansiyon. Kavramsaldır; her hücre gerçek bir referansa bağlıdır.
Kütlenin korunumu ve termodinamik. Madde yaratılmaz ya da yok edilmez; ekonomi onu yüksek yoğunluktan geri dönülemez dağınıklığa taşır (madde-denge ilkesi, entropi yasası).
Kimya ve mühendislik. Dönüşüm stokiyometrinin, malzeme biliminin ve süreç mühendisliğinin sabit yasalarına tabidir; ekserji (kullanılabilir iş) her adımda azalır.
Pozitif hukuk, 'sermayenin kodu': bir varlığı servete çeviren fiziksel özü değil, ona iliştirilen ve devletin uyguladığı hukuki niteliklerdir.
Güven, likidite ve konvansiyon: piyasa, fiyatın gerçek ve karşı tarafın ödeyeceğine dair paylaşılan inanca dayanır. Likidite kurumsal bir üründür.